2026-yilning 1-yanvaridan 1-oktabrigacha fuqarolar kiberfiribgarlik tufayli 278,3 mlrd so‘m zarar ko‘rgan, shundan 113,1 mlrd so‘mi tezkor choralar bilan bloklangan. Markaziy bank e’lon qilgan raqamlarni hisoblab chiqdik: eng ko‘p uchraydigan usul bilan eng qimmatga tushadigan usul bir xil emas.
Ma’lumotlar Ichki ishlar vazirligining “Cardblock” platformasiga tushgan murojaatlar asosida tayyorlangan. Markaziy bank ma’lum qilishicha, murojaatlar regulyatorning yagona platformasi orqali tahlil qilingan.
Hisobot keltirgan 9 ta firibgarlik turi bo‘yicha jami 39 827 ta holat qayd etilgan. Bu 9 oy (273 kun) davomida har kuni o‘rtacha 146 ta holat va taxminan 1 mlrd so‘m zarar degani.
Qancha pul qaytarib olindi?
Umumiy zararning 40,6 foizi (113,1 mlrd so‘m) bloklangan, qolgan 165,2 mlrd so‘m esa firibgarlar qo‘lida qolgan yoki hali qaytarilmagan.
Bloklash imkoniyati asosan qanchalik tez murojaat qilinganiga bog‘liq: pul boshqa kartaga o‘tib, naqdlashtirilmasidan oldin bank yoki to‘lov tizimiga xabar berish muhim.
Qaysi firibgarlik turi eng qimmatga tushmoqda?
Holatlar soni bo‘yicha birinchi o‘rinda telefonga zararli fayl (APK) o‘rnatish turibdi, lekin bitta holatdagi o‘rtacha zarar eng katta bo‘lgani — fuqaro nomiga onlayn kredit rasmiylashtirish. Quyidagi o‘rtacha zararni har bir turning umumiy summasini holatlar soniga bo‘lib hisobladik.
| Firibgarlik turi | Holatlar | Zarar, mlrd so‘m | 1 holatga o‘rtacha, mln so‘m |
|---|---|---|---|
| Nomiga onlayn kredit olish | 130 | 10,6 | 81,5 |
| Telefon orqali ko‘rsatma berish | 611 | 27,7 | 45,3 |
| Soxta treyding va daromad va’dasi | 1 044 | 15,1 | 14,5 |
| “Moliyaviy piramida” | 1 086 | 14,0 | 12,9 |
| Kartadan yechib olish (turi ko‘rsatilmagan) | 11 475 | 98,1 | 8,5 |
| Telegram akkauntini egallab olish | 2 808 | 21,9 | 7,8 |
| Zararli fayl (APK) o‘rnatish | 18 830 | 79,3 | 4,2 |
| Onlayn o‘yin to‘lovlari | 272 | 0,9 | 3,3 |
| Onlayn xarid uchun oldindan to‘lov | 3 571 | 10,5 | 2,9 |
Ko‘rinib turibdiki, telefon orqali “bank xodimi” yoki “huquq-tartibot xodimi” bo‘lib qo‘ng‘iroq qilish holatlari kam (611 ta), ammo har biri o‘rtacha 45 mln so‘mdan ortiq zarar keltirgan. Zararli APK fayllar esa har bir qurbondan o‘rtacha 4,2 mln so‘m olib ketgan, lekin ular juda ko‘p — jami holatlarning qariyb yarmi (47 foiz).
Markaziy bank alohida qayd etishicha, yana 2 737 ta murojaat (7,6 mlrd so‘m) firibgarlik emas, balki bank tomonidan kredit qarzining avtomatik undirilishi bo‘lib chiqqan.
Bu sizga qanday ta’sir qiladi?
Hisob-kitob shuni ko‘rsatadiki, xavf faqat “begona havolani bosish”da emas: eng katta summalar telefon orqali ishontirish va boshqa odam nomiga kredit olish orqali yo‘qotilmoqda.
Misol uchun, o‘rtacha oylik daromadi 6 mln so‘m bo‘lgan oila uchun telefon firibgarligidagi o‘rtacha zarar (45,3 mln so‘m) taxminan 7,5 oylik daromadga, nomiga olingan kredit bo‘yicha o‘rtacha zarar (81,5 mln so‘m) esa 13 oydan ortiq daromadga teng. Bu shartli misol: 6 mln so‘m faqat hisob uchun olingan.
Kredit firibgarligining yana bir xavfi bor — pul qaytarilmaguncha qarz fuqaro nomida qoladi. Bunday hollarda kredit foizi qanday hisoblanishini kredit kalkulyatori orqali ko‘rish mumkin. Bank ilovalarida 16-noyabrdan kuchga kirgan P2P o‘tkazmalar va biometrik tasdiqlash bo‘yicha yangi qoidalar ham aynan shunday holatlarni kamaytirishga qaratilgan.
Firibgarlikdan qanday himoyalanish mumkin?
Markaziy bank quyidagilarga amal qilishni tavsiya qiladi:
- messenjerlar va noma’lum manbalardan kelgan APK fayllarni yuklab olmang va o‘rnatmang;
- o‘zini bank xodimi yoki huquq-tartibot organi vakili deb tanishtirganlarga karta ma’lumotlari va SMS kodlarni bermang;
- Telegram’da ikki bosqichli tasdiqlashni yoqing;
- onlayn xariddan oldin sotuvchining ishonchliligini tekshiring;
- “pulni ko‘paytirib beramiz”, yuqori daromadli treyding kabi takliflarga ishonmang.
Shunga o‘xshash sxemalar ko‘chmas mulk bozorida ham uchraydi: ijaraga uy izlayotganda oldindan pul so‘ralsa nimalarni tekshirish kerakligi haqida avvalroq yozgan edik.
Firibgarlar qurboni bo‘lsangiz nima qilish kerak?
Darhol karta chiqargan bank yoki to‘lov tashkilotiga murojaat qilib, kartani bloklatish va keyin huquq-tartibot organlariga ariza berish kerak.
- Bankning call-markaziga qo‘ng‘iroq qiling yoki ilova orqali kartani bloklang.
- Operatsiya vaqti, summasi va pul o‘tkazilgan karta raqamini yozib oling.
- Ichki ishlar organlariga ariza bering — “Cardblock” tizimi aynan shu murojaatlar asosida pulni bloklaydi.
Statistikaga ko‘ra, tez harakat qilinganda yo‘qotilgan mablag‘ning bir qismini saqlab qolish mumkin: bu yil har 10 so‘mdan 4 so‘mi bloklangan.


