O‘zbekistonda mobil qurilmalarning IMEI kodlarini majburiy ro‘yxatdan o‘tkazish tizimi — UzIMEI yetti yildan beri ishlaydi. Shu davrda 97,8 milliondan ortiq kod ro‘yxatga olingan, foydalanuvchilar esa 3,2 trillion so‘mga yaqin to‘lov qilgan. 10–11-noyabr kunlari Toshkent aeroportida telefonlarni rasmiylashtirish to‘xtatilib, qayta tiklangani tizim haqidagi bahsni yana kuchaytirdi.
Quyida tizim qanday paydo bo‘lgani, uni kim yuritishi, to‘lov qancha ekani hamda rasmiylar va jamoatchilik nima deyayotgani ochiq manbalar asosida jamlandi.
Aeroportda nima bo‘ldi?
10-noyabr kuni Bojxona qo‘mitasi Toshkent xalqaro aeroportida xorijdan olib kirilayotgan telefonlarni rasmiylashtirishni vaqtincha to‘xtatdi. Sabab sifatida soxta va begona IMEI kodlari orqali noqonuniy olib kirish sxemalari ko‘rsatildi. Qo‘mita ma’lumotiga ko‘ra, yil boshidan beri “Toshkent-AERO” majmuasida 8,8 mlrd so‘mlik 1185 ta qurilma bilan bog‘liq 185 ta holat aniqlangan.
Ertasi kuni jarayon tiklandi. Aeroportda UzIMEI mutaxassislarining doimiy navbatchiligi yo‘lga qo‘yildi, ushlab qolingan bir necha yuz telefon egalariga qaytarila boshlandi. Qo‘mita matbuot kotibi Husan Tangriyev uch kunlik noqulaylik uchun uzr so‘radi.
Matbuot anjumanida rasmiylashtirishni butunlay to‘xtatishga vakolat beruvchi norma ko‘rsatilmadi. Yig‘imni bekor qilish va tushumlar sarfi haqidagi savollarni esa UzIMEI operatorining alohida anjumanida berish taklif qilindi.
UzIMEI qachon va qanday joriy etilgan?
Majburiy ro‘yxat g‘oyasi 2017-yil oktabrida qaror loyihasi sifatida muhokamaga chiqqan. Tizim 2018-yil 22-oktabrdagi 847-son qaror bilan rasmiylashgan. 2019-yil 1-apreldan 1-dekabrgacha ro‘yxatga olish bepul bo‘lgan, shundan keyin pullik tartib joriy etilgan.
Birinchi yilda 47,6 million kod avtomatik va bepul ro‘yxatga olingan. 2026-yil avgustiga kelib jami 97,8 milliondan ortiq kod ro‘yxatda: 30,4 millioni importyorlar, 19,03 millioni jismoniy shaxslar, 779 mingtasi mahalliy ishlab chiqaruvchilar hisobiga. 20,1 million kod bloklangan.
Tizimni kim yaratgan va kim yuritadi?
Gazeta.uz surishtiruviga ko‘ra, tizim yetkazib beruvchisini tanlash uchun UZINFOCOM 2018-yil 9-noyabrdan 2019-yil 22-yanvargacha tanlov o‘tkazgan. Eng yaxshi taklif Turkiyaning TTG kompaniyasiniki deb e’lon qilingan, zaxira ijrochi sifatida Livanning Invigo kompaniyasi ko‘rsatilgan. TTG taklifi butun loyiha uchun 2,5 mln yevro bo‘lgan va tushumdan ulush olishni nazarda tutmagan.
Shartnoma imzolanmagan. TTG 2022-yilda nashrga bergan javobida loyiha Delta Telecom International kompaniyasiga o‘tganini keyinroq bilganini va rasmiy izoh olmaganini aytgan. Tanlov natijasini bekor qilgan hujjat ochiq manbalarda topilmagan.
2019-yil 19-iyulda vazirlik Information Technology Center qo‘shma korxonasi tuzilganini e’lon qilgan: 51 foiz AQShning Delta Telecom International I, LLC kompaniyasida, 49 foiz Telekommunikatsiya tarmoqlarini boshqarish respublika markazida (TTBRM). Amerika kompaniyasi Missuri shtatida 2019-yil aprelida ro‘yxatdan o‘tgan.
2026-yilgi ma’lumotlarda 51 foiz egasi sifatida Singapurdagi Delta Telecom International Pte. Ltd. ko‘rsatilgan. U 2020-yil avgustida tuzilgan. Ulush qachon va qanday asosda o‘tgani, ikki kompaniyaning yakuniy egalari kimligi ochiqlanmagan.
To‘lovlar davlat korxonasi — TTBRM hisobiga tushadi. Undan texnik ijrochiga qancha o‘tishi ochiq manbalarda keltirilmagan.
Yetti yilda qancha pul yig‘ilgan?
Yetti yillik to‘lovlar e’lon qilingan paytdagi kurs bo‘yicha taxminan 253 mln dollarga teng. Bu summaga bojxona to‘lovlari kirmaydi: telefonlarni rasmiy olib kirishdan shu davrda yana 5 trln so‘mdan ortiq undirilgan.
Operator vakili Otabek Azimovning aytishicha, tushumlar tizimni saqlash, serverlarni yangilash, aloqa infratuzilmasi, xodimlar maoshi va budjetga o‘tkazmalarga yo‘naltiriladi. To‘lovni bekor qilish rejasi yo‘q. Markaz matbuot xizmati rahbari Axmadjon Orifjonov bepul tizimni budjet hisobidan ushlab turishga to‘g‘ri kelishini aytgan.
Bitta kod uchun to‘lov qancha?
Tarif bazaviy hisoblash miqdoriga (BHM) bog‘langan. 778-son qarorga ko‘ra, jismoniy shaxs telefon tarmoqqa ilk bor ulanganidan keyin 30 kun ichida bitta kod uchun BHMning 20 foizini, muddat o‘tgach 25 foizini to‘laydi.
Foiz o‘zgarmagan, summa esa BHM bilan birga oshgan: 2019-yil dekabrida 44,6 ming, 2025-yil iyulida 75 ming, avgustidan 82,4 ming, 2026-yil sentabridan 88 ming so‘m. Muddatdan kechikkanlar uchun to‘lov hozir 110 ming so‘m.
Ikki SIM-kartali telefonda ikkita kod bor, shuning uchun to‘lov 176 ming yoki 220 ming so‘m bo‘ladi. Amaldagi tariflarga ko‘ra, importyorlar bir kod uchun 88 ming, mahalliy ishlab chiqaruvchilar 44 ming so‘m to‘laydi. Rouming orqali xorijiy SIM-kartadan foydalanayotgan norezidentlar uchun ro‘yxatdan o‘tkazish bepul.
Xorijdan telefon olib kelgan odam nima qilishi kerak?
Bojxona misoli: me’yor 1000 dollar bo‘lganda 1200 dollarlik telefon uchun to‘lov 200 dollarning 30 foizi, ya’ni 60 dollar. 2027-yildan shu holatda 40 dollar to‘lanadi.
2026-yil iyun oxiridagi press-turda bojsiz olib kirilgan telefon uchun deklaratsiya va UzIMEI tizimida ro‘yxatdan o‘tkazish bir vaqtda, avtomatik bajariladigan yangi tartib namoyish etilgan. Yig‘im saqlanishi yoki yo‘qligi xabarda aytilmagan.
Bu bosqichlar birdaniga paydo bo‘lmagan. 2020–2021-yillarda chegaradan o‘tganlarning pasport nusxalari yig‘ilib, ular nomiga begona telefonlar ro‘yxatdan o‘tkazilgani aniqlangan. Operator vakili so‘zlariga ko‘ra, pasport ma’lumotlari qora bozorda 1–5 dollardan sotilgan. Face ID va deklaratsiyaga bog‘lash shundan keyin joriy etilgan.
Bojxona ma’lumotiga ko‘ra, soxtalashtirish holatlari davom etmoqda: bir tadbirkor iPhone va Samsung kodlarini 10,6 mingdan ortiq Tecno qurilmasi hujjatlarida ko‘rsatgan.
Rasmiylar tizimni qanday asoslaydi?
Raqamli texnologiyalar vazirligi uch ko‘rsatkichni keltiradi. Telefonlarning rasmiy importi 2018-yildagi 13,5 ming donadan 2024-yilda 3,57 million donaga yetgan. Bojxona tushumi shu davrda 5,1 mlrd so‘mdan 621,2 mlrd so‘mga oshgan. Rasmiy importyorlar ulushi 40 foizdan 80 foizga ko‘tarilgan. Gazeta.uz qayd etishicha, bu o‘zgarishlar UzIMEI bilan qay darajada bog‘liqligini taqdim etilgan ma’lumotlardan aniqlab bo‘lmaydi.
Vazirlik senator so‘roviga javobida Ichki ishlar vazirligi bilan birga 86,5 mingta o‘g‘irlangan, yo‘qolgan yoki jinoyatga aloqador qurilma bo‘yicha ish olib borilganini aytgan: 20,3 mingtasi qora ro‘yxatga kiritilgan, 47,4 mingtasi monitoringda. Nechta telefon egasiga qaytarilgani keltirilmagan. 11-noyabrdagi anjumanda UzIMEI vakili tizim samarasi bo‘yicha xolis tahlil yo‘qligini aytgan.
Bojxona qo‘mitasi boshqarma boshlig‘i Farhod Olimjonovning aytishicha, tizimning maqsadi to‘lov undirish emas, telefonlarning qonuniy aylanishi va xavfsizligini ta’minlashdir. U kodlarning haqiqiyligini tekshirish bojxona emas, tizim operatori zimmasida ekanini ta’kidlagan. 2025–2026-yillarda telefonlarni rasmiylashtirishdagi qoidabuzarliklar uchun 29 nafar bojxona xodimi intizomiy jazo olgan.
Anjumanda rasmiy importyorlar ham so‘zga chiqqan. Samsung Electronics Uzbekistan vakili deklaratsiya talabi joriy etilgach, kompaniyaning rasmiy importi taxminan ikki baravar oshganini aytgan. Apple kompaniyasining rasmiy distribyutori ASBIS rahbari norasmiy yo‘l bilan sotilgan telefonlar keyinchalik bloklanishi mumkinligini qayd etgan.
Jamoatchilik nima deydi?
Tizim avval ham tanqid qilingan. 2022-yil yanvarida Jahon bankining O‘zbekistondagi bosh iqtisodchisi Vinayak Nagaraj uni byurokratik va yangi texnologiyalarga to‘siq deb atagan. O‘sha paytdagi vazir Sherzod Shermatov bunga javoban tanqid ortida noqonuniy bozor manfaatdorlari turganini aytgan.
Aeroportdagi voqeadan keyin iqtisodchilar, jurnalistlar va texnologiya sharhlovchilari yana fikr bildirdi.
“Birinchi xato ikkinchi xatoni yaratadi, o‘rtada iste’molchi qiynaladi” — Qobil Xidirov, jurnalist
Fikr bildirganlarning asl postlari:
To‘lov yig‘immi yoki xizmat haqimi?
To‘lovning huquqiy maqomi haqida rasmiylar turlicha gapirgan. 2022-yilda vazir Sherzod Shermatov uni soliqqa tenglashtirgan. 2026-yil avgustida operator bo‘lim boshlig‘i Otabek Azimov to‘lov soliq maqomiga ega emasligini, markaz ko‘rsatgan xizmati uchun haq olayotganini aytgan.
Toshkent davlat yuridik universiteti professori Dildora Bozorova Gazeta.uz nashriga bergan sharhida quyidagilarga e’tibor qaratgan:
- 2024-yilgi “Telekommunikatsiyalar to‘g‘risida”gi qonun kodlarni ro‘yxatdan o‘tkazishni majburiy qiladi va tartibni belgilashni Vazirlar Mahkamasiga yuklaydi. To‘lov miqdori qonunda emas, 778-son qarorda belgilangan.
- Konstitutsiyaning 63-moddasi qonunda belgilangan soliq va yig‘imlarni to‘lashni majburiy qiladi. 93-modda majburiy to‘lovlarni belgilashni Oliy Majlis vakolatiga kiritadi.
- Agar bu yig‘im bo‘lsa, u qonun bilan o‘rnatilishi kerak. Agar xizmat tarifi bo‘lsa, uni majburiy qilish va miqdorini belgilash uchun asos yetarliligi baholanishi kerak.
Huquqshunos majburiylikning o‘zi to‘lovni noqonuniy qilmasligini ham qayd etgan. Uning fikricha, to‘lovning huquqiy tabiati va iqtisodiy asosi alohida baholanishi kerak. Aeroportdagi to‘xtatish bo‘yicha u aniq qurilmani asosli shubha bilan tekshirish mumkinligini, butun bir tovar toifasini to‘xtatish uchun esa mustaqil huquqiy asos kerakligini aytgan.
Qaysi savollarga hali javob berilmagan?
- 2019-yilgi tanlov natijasi qaysi hujjat bilan bekor qilingan va loyiha nega g‘olib deb e’lon qilinmagan kompaniyaga o‘tgan?
- Amalda qo‘llangan texnik yechim qanchaga tushgan? Tanlov g‘olibining taklifi 2,5 mln yevro edi.
- Information Technology Center korxonasidagi 51 foizlik ulushning yakuniy egasi kim va yig‘ilgan pulning qancha qismi shu korxonaga o‘tadi?
- Bitta kodni ro‘yxatga olishning tannarxi qancha va tarif nega BHM bilan birga oshadi?
- Jahon savdo tashkilotiga a’zolikdan keyin IMEI yig‘imi saqlanib qoladimi?
Yaqin oylarda nima o‘zgaradi?
2027-yil 1-yanvardan bojsiz me’yordan oshgan qism uchun yagona bojxona to‘lovi 30 foizdan 20 foizga tushadi. Jahon savdo tashkilotiga kirish muzokaralarida mobil qurilmalar uchun import boji 5 foizdan nolga tushirilishi kelishilgan, kuchga kirish sanasi aytilmagan.
IMEI yig‘imi bu ikki o‘zgarishga kirmaydi. Operator vakili masala Jahon savdo tashkiloti doirasida hali ko‘tarilmaganini aytgan.
