ICSID xalqaro arbitraj tribunali turkiyalik investorlarning O‘zbekistonga qarshi barcha talablarini rad etdi. Adliya vazirligining ma’lum qilishicha, tribunalning 26-oktabrdagi qarori taraflar uchun yakuniy hisoblanadi. Nizo besh yildan ortiq davom etgan.
Arbitrajda nima bo‘ldi?
Tribunal da’vogarlarning davlatga qo‘ygan barcha talablarini to‘liq rad etdi. Adliya vazirligi xabariga ko‘ra, ish Turkiya fuqarosi Mehmet Zeki Obuz va boshqa da’vogarlarning O‘zbekistonga qarshi arizasi asosida ko‘rilgan.
Nizo 2021-yil iyunida boshlangan. Da’vogarlar 1992-yilda O‘zbekiston va Turkiya o‘rtasida imzolangan investitsiyalarni o‘zaro rag‘batlantirish va himoya qilish to‘g‘risidagi bitimga tayangan. Ish oziq-ovqat sanoati korxonasi bilan bog‘liq.
Da’vogarlar qancha summa talab qilgani rasman ma’lum qilinmagan. Arbitraj xarajatlari kimning zimmasiga yuklatilgani ham e’lon qilinmadi.
ICSID nima va bunday nizolar nega u yerda ko‘riladi?
ICSID — Investitsiya nizolarini hal qilish xalqaro markazi bo‘lib, Jahon banki guruhiga kiradi. Xorijiy investor davlat o‘z huquqlarini buzdi deb hisoblasa, ikki davlat o‘rtasidagi investitsiya bitimiga asoslanib, ishni milliy sudga emas, shu markazdagi arbitrajga olib chiqishi mumkin.
Bunday ishlarni odatda uch nafar arbitrdan iborat tribunal ko‘radi. Ulardan birini da’vogar, birini davlat tayinlaydi, raisni esa taraflar kelishib yoki markaz belgilaydi. Bu ishda da’vogarlar tayinlagan arbitr alohida fikr bildirgan.
O‘zbekiston manfaatlarini Adliya vazirligi va AQShning Curtis, Mallet-Prevost, Colt & Mosle yuridik firmasi himoya qilgan. Ish bo‘yicha tinglovlar Vashingtonda bo‘lib o‘tgan.
Bu qaror O‘zbekiston uchun nimani anglatadi?
Asosiy natija: davlat byudjetidan da’vogarlarga kompensatsiya to‘lanmaydi. Investitsiya arbitrajlarida mag‘lub bo‘lgan davlatlar ko‘pincha katta miqdorda tovon to‘lashga majbur bo‘ladi, shuning uchun bunday ishlar davlat moliyasi uchun jiddiy xatar hisoblanadi.
Shu bilan birga, qaror xorijiy investorlar uchun ham signal: investitsiya bitimlari ularga xalqaro himoya beradi, ammo da’vo asosli bo‘lmasa, arbitraj uni rad etadi. Hukumat so‘nggi yillarda investorlarni jalb qilish uchun yangi imtiyozlar e’lon qilmoqda — masalan, Yangi Toshkentda investorlarga yer 1 dollardan berilishi haqida yozgan edik.
Avval ham shunday ishlar bo‘lganmi?
Ha, O‘zbekiston ilgari ham ICSID’da turkiyalik da’vogarga qarshi ishni yutgan. Adliya vazirligi 2025-yil aprelida tribunal Bursel Tekstil kompaniyasi va Turkiya fuqarolarining qariyb 700 million dollarlik da’vosini to‘liq rad etganini ma’lum qilgan edi. U ishda da’vogar O‘zbekistonning arbitraj xarajatlarini ham qoplashi kerak bo‘lgan.
Bursel ishi 2017-yildan qariyb yetti yil davom etgan. Yangi ish esa besh yildan ortiq vaqt oldi — xalqaro arbitrajlar odatda shunchalik uzoq cho‘ziladi.
