Hisob palatasi 2016–2026 yillarda davlat puliga bajarilgan ilmiy loyihalarni tekshirdi: fundamental loyihalarning atigi 8,4 foizi amaliy bosqichga o‘tgan, ekspertiza 8–15 oy cho‘zilmoqda, qimmat uskunalar yilning yarmidan ko‘pida ishlamay turibdi. Palata ekspertizani 90 kunga qisqartirish va yagona raqamli ilmiy bazani yaratishni taklif qildi — bu grant so‘raydigan har bir olimga bevosita tegishli.
Tekshiruv natijalari va takliflarni Hisob palatasi 12-noyabr kuni e’lon qildi. Palata ma’lumotiga ko‘ra, so‘nggi 10 yilda moliyalashtirilgan fundamental va amaliy loyihalarning qariyb 98 foizi real iqtisodiyotga yetib bormay, hisobot darajasida qolgan.
Muhim aniqlik: quyidagi o‘zgarishlar hozircha Hisob palatasining takliflari. Ular hukumat qarori bilan tasdiqlanmagan va kuchga kirmagan.
Ilmiy loyihalar qanchalik natija bermoqda?
Juda kam: 10 yilda bajarilgan 3 402 ta loyihadan faqat 183 tasi (taxminan 5,4 foizi) keyingi bosqichga o‘tgan. Bu raqamni biz Hisob palatasi keltirgan ikki ko‘rsatkichni qo‘shib hisobladik.
- 763 ta fundamental loyihadan 64 tasi (8,4%) amaliy bosqichga o‘tgan.
- 2 639 ta amaliy loyihadan 119 tasi (4,5%) innovatsion bosqichga ko‘tarilgan.
- Palata ma’lumotiga ko‘ra, faqat 13 ta loyiha (1,7%) amaliy davomga ega bo‘lgan.
Boshqa davlatlar bilan solishtirganda farq yaqqol ko‘rinadi:
| Davlat | Keyingi bosqichga o‘tgan tadqiqotlar ulushi |
|---|---|
| Germaniya | 54,9% |
| AQSh | 52,4% |
| O‘zbekiston (fundamental loyihalar) | 8,4% |
| O‘zbekiston (amaliy loyihalar) | 4,5% |
Ya’ni Germaniyada tadqiqotning keyingi bosqichga o‘tish ehtimoli bizdagi fundamental loyihalarga nisbatan taxminan 6,5 baravar, amaliy loyihalarga nisbatan 12 baravar yuqori. Bu natija ilm-fanga davlat xarajatlari oshib borayotgan bir paytda qayd etilmoqda.
Grant arizasi nega bir yildan ortiq ko‘rib chiqiladi?
Palata aniqlashicha, ekspertiza va mablag‘ ajratish o‘rtacha 8 oydan 15 oygacha cho‘zilmoqda, ya’ni taxminan 240–450 kun. 3 470 ta ekspert xulosasi belgilangan muddatda berilmagan.
Arizalar soni esa ortib bormoqda: 2024 yilda 2 635 ta, 2025 yilda 2 988 ta talabnoma kelgan — bir yilda 13 foizga ko‘p. Misol uchun, yog‘-moy mahsulotlari bo‘yicha bitta innovatsion loyihaga xulosa berish 287 kunga cho‘zilgan.
Yana bir xavfli holat: 510 ta loyiha umuman ilmiy ekspertizasiz, 269 tasi esa moliyaviy ekspertizasiz tasdiqlangan. Palata buni inson omili va manfaatlar to‘qnashuvi xavfi deb baholagan.
Bir xil tadqiqot nega ikki marta pullanadi?
Chunki ilmiy hisobotlarning yagona raqamli bazasi yo‘q. 1991–2025 yillarda davlat buyurtmasi bilan 11 mingga yaqin loyiha bajarilib, 26 mingtagacha hisobot yozilgan. Ularning 43 foizi arxivda, 57 foizi turli idora va oliy ta’lim muassasalarida tarqoq saqlanmoqda.
Natijada mavzular takrorlanmoqda: masalan, tijorat banklaridagi kredit riski bo‘yicha ikki alohida OTMda mazmunan aynan bir xil tadqiqot o‘tkazilgan.
Qimmat laboratoriya uskunalari qancha ishlaydi?
Yilning yarmidan ham kam. 242 ta OTM va ilmiy tashkilotdagi 2 898 ta uskunaning o‘rtacha yillik yuklamasi 45 foizdan (900 soat) oshmaydi. 45 foiz 900 soatga teng bo‘lsa, to‘liq yuklama yiliga taxminan 2 000 soat — demak har bir uskuna yiliga o‘rtacha 1 100 soatga yaqin bekor turibdi (bizning hisobimiz). Bioorganik kimyo institutida 4 turdagi yuqori texnologik uskuna 3 yildan ortiq ishlatilmagan.
Hisob palatasi nimani taklif qildi?
- 2027 yildan portfel boshqaruvi. Tanlovlarni tarqoq emas, tarmoq va hududlarning dolzarb texnologik muammolarini hal qiluvchi yagona portfel sifatida shakllantirish (DARPA, Fraunhofer tajribasi asosida). Har bir yakunlangan loyihaning keyingi maqomi majburiy belgilanadi.
- Yagona raqamli ilmiy makon. Dissertatsiyalar, patentlar, loyihalar va uskunalar bitta bazaga birlashtiriladi; sun’iy intellekt o‘xshashlik, takrorlanish va manfaatlar to‘qnashuvini avtomatik tekshiradi.
- Ekspertiza — qat’iy 90 kun. Ekspertlarning dinamik reytingi joriy qilinadi, ekspert arizaga inson aralashuvisiz, tizim orqali biriktiriladi.
- 10 mlrd so‘mdan qimmat uskunalarni tekshirish. Yangi xariddan oldin respublikada analogi bor-yo‘qligi tekshiriladi, mavjud laboratoriyalarda “jamoaviy foydalanish markazlari” ochiladi.
- Tijoratlashtirishni raqamli tekshirish. Xususiy sektor uchun imtiyozli kreditlar va rag‘batlar kengaytiriladi, natija aniq ko‘rsatkichlar (KPI) bilan baholanadi.
Bu olimlarga qanday ta’sir qiladi?
Takliflar qabul qilinsa, grant olish tezlashadi, lekin talab kuchayadi. Bugungi 240–450 kunlik kutish o‘rniga 90 kun belgilansa, ariza natijasi 2,7–5 baravar tezroq ma’lum bo‘ladi.
Shu bilan birga, tizim takrorlanishni avtomatik tekshirsa, avval o‘rganilgan mavzuni yangi deb taqdim etish qiyinlashadi: arizada ilmiy yangilik va natija amaliyotga qanday chiqishi aniq ko‘rsatilishi kerak bo‘ladi. “Jamoaviy foydalanish markazlari” ochilsa, o‘z laboratoriyasida uskunasi yo‘q tadqiqotchi boshqa tashkilot jihozidan foydalanish imkoniga ega bo‘ladi.
Olimlarning daromadi ham asta-sekin natijaga bog‘lanmoqda: qo‘shimcha haq endi Science ID orqali hisoblanadi, ilmiy daraja olish tartibi ham yangilangan. Hisob palatasining takliflari qabul qilinsa, grant mablag‘i ham shu mantiqqa — natijaga qarab ajratishga o‘tadi.



